प्रवास पूर्णत्वाचा !

 

•| ॐ |•

प्रवास पूर्णत्वाचा !

 

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

अर्थ : हा मंत्र वैश्विक पूर्णतेचे (ईश्वराचे) वर्णन करतो. 'ते (परम सत्य) पूर्ण आहे आणि हे (दृश्य जग) देखील पूर्ण आहे. पूर्ण सत्यातूनच या पूर्ण सृष्टीचा उगम होतो. त्या पूर्णत्वातून पूर्णत्व काढून घेतले तरीही, मूळ पूर्णत्वच शिल्लक राहते.'

काल 'समग्रता' आणि 'चक्रीयता' या भारतीय संस्कृतीच्या विशेषांबद्दल लिहिल्यापासून वरील श्लोक  मनामध्ये सतत घुमतो आहे. मी तो पहिल्यांदा ऐकला होता १९९६ साली. त्या वेळेला मी बारावीच्या वर्गात शिकत होते. त्याच वर्षी 'योग विद्या धाम' या संस्थेच्या माध्यमातून माझ्या योगशिक्षणाला प्रारंभ झालेला होता. आधी माझ्या वडिलांनी हे योग शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी योग विषयक आणलेल्या पुस्तकांमध्ये हा श्लोक होता. त्याचे वाचन करून या श्लोकाचा अर्थ त्यांनी आम्हाला सांगितला. अर्थ ऐकल्याबरोबर मी आणि माझी बहीण वर्षा खो खो हसत सुटलो.

            "पूर्णातून पूर्ण काढल्यावर पूर्णच शिल्लक राहते" ही कल्पनाच आम्हाला मोठी गमतीदार वाटली. असे काही होते तर गणित विषयाची आवश्यकताच काय? पूर्णातून पूर्ण काढायचे कशासाठी, असे अनेक प्रश्न आम्ही वडिलांना विचारले होते. नेहमीच्या गणितातील बेरीज - वजाबाकी मोठ्या मुश्किलीने करणाऱ्या आम्ही. पूर्णांक - अपूर्णांक हे शब्द उच्चारल्यानंतर आज देखील गणिताची सारी चिन्हे सभोवती फिरायला लागतात आणि मेंदूची चक्रीय गती (चक्कर येणे) वाढण्यास सुरुवात होते ; ही माझी गणित विषयातील स्थिती. मात्र वरील श्लोक ऐकल्यानंतर 'पाचातून तीन गेल्यावर दोन राहतात' हे 'पूर्णातून पूर्ण काढल्यावर पूर्णच राहते' त्यापेक्षा खचितच सोपे वाटले होते. वडिलांनी त्यांच्या परीने श्लोक समजवून सांगण्याचा प्रयत्न केला. आम्हीही माना डोलावल्या. मात्र पाचातून पाच काढले तर शून्यच राहायला हवे. पाच कसे राहतील? हा प्रश्न काही पिच्छा सोडत नव्हता.

            मला वाटतं या श्लोकाचा भावार्थ समजण्यासाठी मला दोन दशके लागली. मुळामध्ये हा प्रश्न गणितातील नाही, (खरं म्हणजे हे विधान ठामपणाने करताना माझंच मन माझ्यासमोर प्रश्नचिन्ह उभं करत आहे, 'खरंच?') तर तत्त्वज्ञानातील आहे. (मात्र अभ्यासाच्या सोयीसाठी म्हणून आपण जी शाखाभिन्नता मान्य केलेली आहे तिच्या आधारे हे विधान मी करत आहे.)

            या संपूर्ण श्लोकाचा भावार्थ लक्षात घेतला तर तो असा -

          हे (परमतत्त्व / परमात्मा) पूर्ण आहे. ही (सृष्टी) पूर्ण आहे. पूर्णातून पूर्ण निर्माण झाल्याने ते पूर्णत्वाचाच अनुभव देते. पूर्णातून पूर्ण काढले तरी पूर्णच शिल्लक राहते.

         हा भावार्थ समजून घेण्याच्या दृष्टीने आपण आपल्या समजूतीच्या पायरीपासून पुढे जाऊयात. आपल्या गणितीय सूत्रानुसार पूर्णातून पूर्ण काढल्यावर शून्य शिल्लक राहायला हवे. (उदा. ५ - ५ = ० ) 'शून्य' या गणितीय संज्ञेचा विचार करताना आपल्याला लक्षात येते 'शून्य' ही भारताची जगाला सर्वात मोठी देणगी आहे. ती कोणत्याही अंकाच्या पुढे लावली की त्या मूळ अंकाची किंमत वाढत जाते. (उदा. १०, १००, १००० इ.)

            आपण आपल्या दैनंदिन बोलण्यामध्ये 'शून्य' या प्रतिमेचा अनेक वेळा उल्लेख करतो. उदाहरणार्थ ' तो शून्यात नजर लावून बसला' , ' त्याचे योगदान शून्य' , 'त्याने शून्यातून विश्व निर्माण केले' या तिन्ही ठिकाणी 'शून्य' हा शब्द आपण 'पूर्ण अभाव' या अर्थी वापरतो.            

             तत्त्वज्ञानामध्ये 'शून्य', 'महाशून्य' या संज्ञा आपल्याला दिसून येतात. मी स्वतः कै. दुर्गाबाई भागवत यांचे साहित्य वाचत असताना या 'शून्य', 'महाशून्य' चे संदर्भ वाचलेले आहेत. तथापि या संकल्पनेवर माझा अद्याप अभ्यास झालेला नाही. त्यामुळे केवळ संदर्भ म्हणून इथे त्याचा उल्लेख करत आहे. येथील शून्य हे 'अनंतता' दर्शवणारे आहे.

               आपल्या सामान्य तौलनिक बुद्धीने विचार केला असता स्वाभाविकच प्रश्न पडतो एकीकडे शून्य म्हणजे 'पूर्ण अभाव' आणि एकीकडे शून्य म्हणजे 'अनंतता' ; हे कसे शक्य आहे? ही पूर्ण विसंगती आहे हे आपल्या लक्षात येते. एकाच शून्याचे हे दोन अर्थ स्वीकारण्यास नकार देण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

             इथे मला वाटतं आपण जेव्हा 'शून्यातून विश्व निर्माण केलं' असं जे म्हणतो या वाक्याचा आकारानुसार विचार केला तर 'शून्य' हे 'गोलाकार' आहे आणि विश्व हे देखील 'गोलाकार' आहे. हवं तर एक छोटा आकार आणि एक मोठा आकार, मात्र दोन्हीही समान ; हे आपल्या बुद्धीला पटू शकते. म्हणजेच मानवी जीवनाचा किंवा मानवी कर्तृत्वाचा प्रवास हा 'शून्याकडून महाशून्याकडे' आहे. याचाच अर्थ तो पूर्णत्वाकडून पूर्णत्वाकडे आहे.

            कसा ? एखाद्या वृक्षाचा प्रवास हा बीजापासून सुरू होतो तो वटवृक्ष होईपर्यंत. वटवृक्ष पुन्हा बीज देतो. दिवस उगवतो तो अंधारामधून आणि मावळतो तो देखील अंधारात, उद्याच्या प्रकाशाचा दिलासा देत. मातीतून घडा निर्माण होतो, तो पुन्हा मातीतच विलीन होतो. पंचमहाभूतातून आणि त्रिगुणातून माणूस निर्माण होतो तो पुन्हा त्यातच विलीन होतो. भाषेचा प्रवास मूलध्वनीतून सुरु होतो तिचे विघटन करत करत आपण पुन्हा मूलध्वनीकडे येतो.

           मनुष्याच्या वाढीच्या अवस्था आपण पाहिल्या तर आपल्याला लक्षात येते बालपणी, निरागस असताना ; जे आपल्याला वाटत होते, जाणवत होते आणि नकळत आपण करत होतो तेच आपण मोठे होण्याच्या प्रवासामध्ये कुठेतरी हरवून बसतो आणि पुन्हा एकदा जाणते होऊन, शहाणे होऊन त्याच मार्गावर जाण्यास सांगतो.

             कसे ? लहान मुलांची भांडणे चटकन मिटतात , ती पुन्हा खेळण्यासाठी पटकन एकत्र येतात. मोठ्या माणसांची भांडणे मिटता मिटत नाहीत. भांडणे मिटवल्यासारखी दाखवली तरी मनातल्या गाठी सुटता सुटत नाहीत. 'सुंभ जळाला तरी पीळ जात नाही' , 'स्वभावाला औषध नाही' यासारख्या आपल्या म्हणी कदाचित हीच स्थिती व्यक्त करतात. आयुष्य थकलेल्या , मृत्यूशय्येवर निजलेल्या व्यक्ती, 'आयुष्यात माणसेच महत्त्वाची आहेत अन्य काही नाही' असे सांगत असतात. खूप पैसा कमावलेला उद्योजक 'आयुष्यात पैसा फार महत्त्वाचा नाही',  हे सांगत असतो आणि ज्यांच्याकडे 'पैसे नाहीत', जे गरीब आहेत त्यांना स्वाभाविक प्रश्न पडतो, "बाबारे ! सगळं आयुष्य उपभोगून झाल्यावर तू हे सांगतो आहेस. आम्हालाही थोडा पैसा कमावून उपभोग घेऊन पाहू दे ना!" शस्त्रसज्ज झालेले देश अन्य देशांना शस्त्रास्त्र वाढवू नका ; अहिंसा, मानवता याच महत्त्वाच्या आहेत ; म्हणून सांगतात, वारांगणेसारख्या फिरणाऱ्या त्यांच्या राजनीतीचा वास त्यातून आपल्याला येतो. यात चूक काहीच नाही.

          थोडक्यात, आदी-अंती समग्रता आहेच. त्या समग्रतेच्या वाटेला चक्रीयता असल्याने आपण असेच फिरत राहणार. फक्त हे फिरणं 'जाणीवपूर्वक', 'ज्ञानयुक्त' झालं तर मग जगणं निरामय होतं इतकंच. ‘सा विद्या या विमुक्तये’ हा प्रत्यय खरोखरच अनुभवण्यासारखा आहे.

 

श्रीकृष्णार्पणमस्तु!

केल्याने देशाटन

 

केल्याने देशाटन

योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन |

योSपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतंजलि प्रांजलिरानतोSस्मि ||

योगशास्त्राने मनाचा, व्याकरण शास्त्राने वाणीचा आणि वैद्यकशास्त्राने शरीराचा मळ नष्ट करणाऱ्या, महामुनी पतंजलींपुढे मी नतमस्तक आहे. इसवीसनपूर्व २०० हा महामुनी पतंजलींचा कालखंड मानला जातो. ‘योगसूत्र’, अष्टाध्यायीवरील ग्रंथ ‘महाभाष्य’ आणि ‘आयुर्वेदावरील भाष्य’ हे त्यांचे साधनारूपी लेखन-चिंतन म्हणजे भारतीय संस्कृतीला मिळालेली मोलाची देणगी आहे.

भारतीय दर्शनाच्या सहा दर्शनांमधील एक हे मुख्य स्थान योगसूत्रांना मिळालेले आहे. पतंजली मुनींचं हे जीवनचिंतन इसवीसनपूर्व काळापासून एकविसाव्या शतकापर्यंत प्रवाहीत होत आलेले आहे आणि पुढेही अखंड प्रवाहीत होत राहणार आहे. त्यांची ही योगसूत्रे आम्हाला आजही महत्त्वाची वाटतात, आजही त्यांच्या विवेचनाकडे आम्हाला जाणीवपूर्वक लक्ष द्यावे वाटते, याचा प्रत्यय तुम्हीच तर मला दिलात. जगभरात देशोदेशी विखुरलेले माझे भारतीय बांधव, माझे मराठी सुहृद ज्या पद्धतीने या ब्लॉगला वाचत आहेत, प्रतिसाद देत आहेत, तुमच्या या वाचनातून, प्रतिसादातून त्याचं प्रत्यंतर माझ्या मनापर्यंत गेलं. भारताव्यतिरिक्त ११ देशांमधून आपण याचे वाचन करत आहात. कालातीत असणाऱ्या आणि शाश्वत ठरलेल्या मार्गदर्शक महामुनी पतंजलींना, म्हणूनच माझ्या - तुमच्याकडून, आपल्या सर्वांकडून साष्टांग दंडवत !

वळूयात पाचव्या योगसूत्राकडे –

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाSक्लिष्टा: ||५||  

(पातंजल योगदर्शन, समाधिपाद, सूत्र क्र.५)

वृत्तींचे प्रकार आणि स्वरूप या सूत्राद्वारे मांडले गेले आहेत. महामुनी सांगतात, वृत्ती असंख्य असल्या तरी पाच प्रकारात त्याचे वर्गीकरण करता येते. त्या पाच प्रकारांचे वर्गीकरण देखील ‘क्लिष्ट’ व ‘अक्लिष्ट’ म्हणजेच ‘क्लेशकारक’ आणि ‘अक्लेशकारक’ अशा दोन वर्गांमध्ये केलेले आहे.

क्लेश - दुःख हा शब्द उच्चारताच मला वाटायला लागलं, खरोखर दुःख हेच तर शाश्वत आहे. इथे दिवसभरातून किती वेळा मन मोडत असेल, मन खट्टू होत असेल, नाराज होत असेल त्याची गणतीच नाही. किती काय काय असतं मनामध्ये! मान मोडून काम केले तरी मनासारखं काही होईल तर, शपथ! आणि मग असं नाही झालं तर दुःख वाटणारचना. क्लेश वाटणारच. आमच्या साधुसंतांनी साहित्यिकांनी हेच तर सांगून ठेवलं आहे – ‘सुख पाहतां जवापाडें | दुःख पर्वताएवढें’ हे संत तुकारामांचे सांगणे असू द्या किंवा

‘एक धागा सुखाचा, शंभर धागे दुःखाचे

जरतारी हे वस्त्र माणसा तुझिया आयुष्याचे’

या सारखं ग.दि.माडगूळकरांचं अजरामर गीत असू द्या. ते आम्हाला आमच्या शाश्वत चिरंतन अशा दुःखाचीच जाणीव करून देतं ना.

इथे तर पतंजली मुनी सांगतात क्लेशकारक आहे ते सोडलं पाहिजे. आपण सोडतो पण काय सोडतो, ज्याचा त्रास शरीराला होतो ते सोडतो, आणि ज्याचा त्रास मनाला होतो ते मात्र धरतो. अर्थात शारीरिक कष्ट आम्ही सोडतो आणि मानसिक कष्ट वाढवतो. नकारात्मक गोष्टींमध्ये, दुःखामध्ये त्याच त्या आवर्तामध्ये आम्ही फिरत राहतो. मग आम्हाला आयुष्यच क्लेशकारक वाटायला लागतं.  जीवन जगण्याची कला अवगत करता आली पाहिजे. मला तर वाटतं ही कला माणसाजवळ उपजत असतेच. आपल्या सवयींनी, कामांनी पर्यायाने स्वभावामुळे आपण तिला हरवून बसतो.            

माणूस वयानं मोठा होत जातो तसतशी त्याची संवेदनशीलता कमी व्हायला  लागते. बालपण संपुष्टात यायला लागतं. तुम्ही म्हणताल वयासोबत प्रगल्भ व्हायचे नाही का? बालीशच राहायचं का? प्रगल्भ होणं म्हणजे असंवेदनशील होणं नव्हे. उलट कोणत्याही संवेदनशीलतेला अधिक जबाबदारीनं दिलेला प्रतिसाद म्हणजे प्रगल्भता. बालीशपण निराळं आणि स्वत:मधलं बालपण जोपासणं निराळं.

‘प्रौढत्वी निज शैशवास जपणे’ हा केशवसुतांनी व्यक्त केलेला बाणा आणि दिलेला संदेश सर्वपरिचित आहे. अहेतूकपणे, निरागसतेने प्रश्न विचारत हे बालमन आपल्या सभोवतीच्या जगाची ओळख करून घेत असतं. उत्स्फूर्तपणे व्यक्त होत स्वत:च्या प्रतिक्रिया नोंदवत जातं. मोठं व्हायला लागतो तसे प्रश्न हरवायला लागतात. मला वाटतं, प्रश्न हरवतात कारण आयुष्यासंबंधी, माणसांसंबंधी, नात्यांबाबत आपले अनेक ग्रह तयार होतात, आपण गृहीत धरायला लागतो. न जाणताच अनेक गोष्टींची उत्तरे मिळाल्यासारखे वागायला लागतो. आपण विचारलेल्या प्रश्नांमागेही विशिष्ट हेतू कार्यरत झालेले असतात. मग अहेतूकता, निरागसपण कसं राहणार? प्रश्न पडले पाहिजेत जिज्ञासेनं, त्यांचा पाठपुरावा करता आला पाहिजे सहजतेनं. आपलं बालपण जपता आलं पाहिजे ते उत्स्फूर्तता आणि उत्कटता सांभाळून ठेवत. उत्कटता आपल्याला आयुष्यभर साथ देते, जीवन रसरशीतपणे जगायला शिकवते.

क्लेश आणि क्लेशकारक अवस्था - व्यक्ती, कुटुंब, समाज, देश, मानवी समाज – जग, या पातळ्यांनुसार बदलत जाते. कुटुंबाच्या भल्यासाठी व्यक्तिहिताचा दुराग्रह आम्हाला सोडता आला पाहिजे, त्याला ‘स्वार्थत्याग’ म्हणतात. समाजाच्या भल्यासाठी कुटुंबाला कष्ट पडले तरी, ते आम्हाला सोसता आले पाहिजेत त्याला ‘चिकाटी’ म्हणतात. देशाच्या भल्यासाठी विशिष्ट समाजाच्या भलेपणाचा अट्टहास आम्ही सोडला पाहिजे त्याला ‘सामंजस्य’ म्हणतात. मानवी समाजाच्या, जगाच्या कल्याणासाठी देशांना पुढाकार घेता आला पाहिजे, त्याला देशाचा स्वभाव – ‘राष्ट्रधर्म’ म्हणतात.

भारतीय संस्कृतीने, देशाला नव्हे जगाला दिलेली अनमोल देणगी म्हणजे ‘भारताचा अध्यात्मिक स्वभाव’ होय. भारताला मानवी कल्याणाची असलेली आत्मिक ओढ त्यातूनच निपजली आहे. भारत सांगतो माणसानं ‘धर्मानं’ वागावं म्हणजे क्लेशकारक काही घडत नाही. ही सृष्टी, हे ब्रह्मांड ज्या तत्त्वानं, ज्या नियमानं चालतं ती मूलभूत तत्त्वं म्हणजे धर्म. या नियमांशी नातं सांगत जीवनाची घडी बसवली की ते आपोआप धर्माधिष्ठित जीवन होते.

आपल्या संस्कृतीने प्रत्येक नात्याला, प्रत्येक भूमिकेला विशिष्ट धर्म दिलेला आहे. तो धर्म आम्ही यथास्थितपणं सांभाळला की क्लेशकारकतेला आमच्या जीवनात प्रवेश करण्याची अनुमती नाही. मात्र जेव्हा आम्ही आमचा धर्म सोडतो, तेव्हा आमची नाती शबल आणि दु:खदायी व्हायला लागतात. समाजातील अनेकविध घटना पाहता लक्षात येतं, आमची नाती कलुषित होत आहेत, शरमेनं मान खाली घालत आहेत. असं घडतं तेव्हा, आई-वडिलांचं आणि मुलांचं, भावा-बहिणीचं, पती-पत्नीचं, नणंद-भावजयीचं, सासू-सूनेचं नातं संशयाचे प्रश्न आणि अविश्वासाचं वातावरण निर्माण करायला लागतं. कुटुंबव्यवस्था हा भारतीय समाजाचा पाया आहे. जे जे क्लेशकारक आहे ते सगळं सोडून हा पाया भक्कम करावाच लागेल.

समर्थ भारत फक्त इतिहासामध्ये नसतो. केवळ तो गौरव आठवून फुकाचा अभिमान आम्ही बाळगायचा नसतो. हा भारत अखंड आणि सामर्थ्यशाली राहील यासाठी जाणीवपूर्वक आम्ही आमचे योगदान, वर्तमानाच्या गरजांनुसार, कालभान राखून, प्रसंगानुरूप द्यायचं असतं. ते देता आलं पाहिजे. त्यातूनच घडत असतं, तावून सुलाखून निघालेलं प्रत्येकाचं भारतीयत्व !

विश्वभर संचार करणाऱ्या या भारतीयत्वाच्या चेतनेचा मला अभिमान आहे. दिक्कालावर मात करत आपल्या कर्तृत्वाच्या प्रतिभेने जगभर संचार करा, पण भारतीयत्वाच्या सत्त्वाचा विसर पडू देऊ नका. जीवनमूल्यं हरवली की समूळ नाश व्हायला लागतो. तेव्हा संस्कृतीचं सार घेऊन आपण पाय रोवून उभे राहा. संत तुकारामांच्या आत्मविश्वासानं सांगा,

“आम्ही भारतवासी | आलो याचि कारणासी |

 बोलिले जे ऋषी | साच भावे वर्ताया ||"

जगभरातल्या स्वार्थी सत्तांना ठणकावून सांगा, अन्यायकारी वृत्तींना दम देऊन सांगा, शोषक प्रवृत्तींना धारेवर धरून सांगा; संत ज्ञानदेवांचे पसायदान ‘विश्वगीत’ करणारे आम्हीच आहोत. शांती प्रस्थापित करण्यासाठी सामर्थ्य व्यक्त करता आलं पाहिजे. मानवी कल्याणाचे अग्रदूत म्हणून समर्थपणे जबाबदारी सांभाळता आली पाहिजे.

वृंदा आशय