पुनश्च हरि ॐ !

 

(दि.२१ जून २०२२ रोजी योगाभ्यास करताना सरस्वती भुवन कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांसमवेत संपूर्ण प्राध्यापक वर्ग  ) .  

पुनश्च हरि ॐ !

                                                                        

         जागतिक योग दिनाच्या आपल्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा ! गेल्या वर्षी याच दिवशी 'योग रहस्य' या ब्लॉग अंतर्गत योगसूत्रांच्या विवेचनास प्रारंभ केला होता. एकूण १६ सूत्रे गतवर्षी पाहिली. आजही त्या लिंकवर जाऊन आपण सर्व सूत्रांचे विवेचन वाचू शकता.व्यस्ततेमुळे मध्ये त्यात खंड पडला होता. आजच्या ‘योग दिनी’ या ब्लॉगचा पुन्हा प्रारंभ करत आहे. दर महिन्याला किमान एका सूत्राचे विवेचन करावे आणि ते दर २१  तारखेला किंवा त्या आठवड्यात प्रकाशित करावे असा मानस आहे. मध्ये खंड पडला होता तरी आपण सर्व सोबत आहातच या आत्मविश्वासाने हे पाऊल उचलत आहे.

       आज माझ्या दिवसाची सुरुवात  सुंदर झाली. सरस्वती भुवन शिक्षण संस्थेच्या लाल मैदानात योग वर्ग घेऊन सुरू होणारा दिवस किती आनंददायी आणि साऱ्या योग आठवणींना उजाळा देणारा असू शकतो याचा सुरेख प्रत्यय घेतला. त्रिवार ॐकार, गुरुवंदन आणि महर्षी पतंजलींना केलेले वंदन, मला जवळपास २५ वर्षांच्या जुन्या आठवणींमध्ये घेऊन गेले. आयुष्याला कलाटणी देणाऱ्या योग शास्त्राविषयी त्यानिमित्तानं कृतज्ञता व्यक्त करता आली. ती कृतज्ञता मनात ठेवूनच वळत आहे पतंजली महामुनींच्या सतराव्या सूत्राकडे –

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञात: ||१७||

( समाधीपाद, सूत्र क्र. १७, भारतीय मानसशास्त्र अथवा सार्थ आणि सविवरण पातञ्जल योगदर्शन - कृष्णाजी केशव कोल्हटकर )

सूत्रार्थ - संप्रज्ञात समाधीसाठी चित्ताला स्थूल आलंबन असणे हे वितर्काचे रूप, सूक्ष्म आलंबन असणे हे विचाराचे रूप, सत्त्वगुणाची सुखात्मता आलंबन असणे हे आनंदाचे रूप आणि मी आहे एवढेच केवळ स्फुरण आलंबनार्थ असणे हे अस्मितेचे रूप . या चारांच्या रूपांशी चित्ताचा जो अनुगम म्हणजे चित्ताची तदाकारता तिच्या योगाने सवितर्क, सविचार, सानंद आणि सास्मित असा चार प्रकारचा संप्रज्ञात समाधी होतो.

      सोळाव्या सूत्रामध्ये गुणवैराग्याचा परिचय आपण करून घेतला. गुणवैराग्य समाधीतून उत्पन्न होते. या १७ व्या सूत्रात संप्रज्ञात समाधीचा परिचय करून दिलेला आहे. ही संप्रज्ञात समाधी ही वितर्क, विचार, आनंद आणि अस्मिता या भावांनी युक्त असते.    व्यावहारिक पातळीवरून दैनंदिन जीवनाशी निगडित असे विवेचन करताना मला या सूत्रातल्या संकल्पना आधी समजावून घेणे महत्त्वाचे वाटते.

 

समाधी म्हणजे काय ?

     ‘समाधी’ ही संकल्पना अष्टांग योगातील आठवे / शेवटचे अंग म्हणून आपल्याला परिचित आहे. ‘समाधी’ या शब्दाबद्दल, अवस्थेबद्दल जनमानसात आजही एक प्रकारचा आदर दिसून येतो. सर्वसाधारणपणे विभूतींनी कार्यपूर्ती करून आयुष्याला दिलेला पूर्णविराम या ‘समाधी’ संकल्पनेतून व्यक्त होतो. मात्र त्याचबरोबर दैनंदिन कामात, आवडत्या कामात, प्राविण्यप्राप्त कामात व्यक्ती तल्लीन झालेली दिसली की आपण त्याची ‘समाधी लागली’ असा शब्दप्रयोग करतो. तसेच कोणत्याही कलेतून अत्त्यूच्च दर्जाचा आनंद मिळत असेल तरी वाचक – श्रोता - प्रेक्षक यांच्या रंगून जाण्यातून, समाधान पावलेल्या भूमिकेतून, वरील शब्दाचा वापर होतो. वरील सूत्राचे विवेचन करताना ही ‘तल्लीनता’ मी स्वत: इथे केंद्रीभूत मानते. स्वाभाविकच कोणत्या तरी गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करून, एकाग्रता साधून माणूस तल्लीन होत असतो. ज्यावर आपण एकाग्र होतो त्याला योगशास्त्राच्या परिभाषेत ‘आलंबन’ असे म्हणतात. समाधीसाठी स्थूल वा सूक्ष्म आलंबन आवश्यक असते. सर्व तऱ्हेच्या समाधीमध्ये मनाला इतर सार्‍या विषयांपासून दूर करून एका विशिष्ट विषयाच्या – स्वीकारलेल्या आलंबनाच्या - ध्यानात पुन्हा पुन्हा केंद्रित करावे लागते. ओशो लिहितात, ‘समाधान’ या शब्दातून समाधी हा शब्द आला आहे. तुम्हाला पूर्ण स्वास्थ्य वाटणारी मनोदशा म्हणजे समाधी.   

संप्रज्ञात समाधी म्हणजे काय ?

     ‘पातंजल योग - विज्ञाननिष्ठ निरूपण’ या ग्रंथात  डॉ.प.वि.वर्तक लिहितात –“समाधीचे संप्रज्ञात व असंप्रज्ञात असे दोन मुख्य प्रकार संभवतात. समाधी अवस्थेत जाताना जर वितर्क, विचार, आनंद आणि अस्मिता यांचा संबंध मनाशी असेल तर संप्रज्ञात समाधी लागली असे म्हणतात. संप्रज्ञात समाधी म्हणजे ज्यात ज्ञान प्राप्त होते अशी समाधी.”

      स्पष्टीकरण करताना ते लिहितात, वितर्क, विचार, आनंद व अस्मिता हे एका पेक्षा एक सूक्ष्मतर असे मनाचे भाव आहेत. कोल्हटकरांच्या स्पष्टीकरणानुसार वितर्क, विचार, आनंद आणि अस्मिता यांच्या रूपाशी चित्त तदाकार झाल्यामुळे सवितर्क, सविचार, सानंद आणि सास्मिता असे संप्रज्ञात समाधीचे चार प्रकार होतात. आता या प्रकारांच्या संकल्पना समजावून घेऊ.

१.    सवितर्क संप्रज्ञात समाधी –

‘सवितर्क’ हा संप्रज्ञात समाधीचा पाहिला प्रकार आहे. साधक समाधीच्या अभ्यासाला जेव्हा प्रथमच आरंभ करतो तेव्हा त्याला बाह्य / भौतिक सृष्टीतील स्थूल / दृश्य  आलंबनापासूनच सुरुवात करावी लागते. चित्ताच्या आलंबनासाठी स्थूल आभोग असणे हे वितर्काचे रूप होय. जो विशिष्ट तर्क बाळगून त्यावर आपण चिंतन करतो त्याचे सम्यक ज्ञान या प्रकारच्या समाधीत होते.

विचारांच्या अनुषंगाने तर्क – कुतर्क – वितर्क हे शब्द आपण दैनंदिन जीवनात सहजतेने वापरतो. तर्क म्हणजे परिस्थितीनुरूप अनुमान करणे. कुतर्क म्हणजे चुकीचा किंवा नकारात्मक असा तर्क किंवा अनुमान. वितर्क म्हणजे या अनुमानांपैकी विशेष महत्त्वाचे अनुमान होय. अनेक तर्क आपण करीत राहतो व बुद्धीच्या निकषावर घासून पाहतो. या बुद्धीच्या निकषावर टिकणारा तर्क हा वितर्क होय. योगसूत्रावर भाष्य करताना ओशो लिहितात, “संप्रज्ञात समधीचा पाहिला घटक म्हणजे वितर्क. ज्याला आंतरिक शांती मिळवायची आहे त्याला वितर्काचे, विशेष तर्काचे शिक्षण घ्यायला हवे. म्हणजे मग तो नेहमी एखाद्या गोष्टीच्या प्रकाशमान बाजूकडे, विधायक बाजूकडे पाहील.” विचार आणि विचारीपणा यातील फरक स्पष्ट करत ते सांगतात मनातल्या भाऊगर्दीला आपण विचार मानतो पण महामुनी पतंजलींना विचाराचा जो अर्थ अभिप्रेत आहे, तो विचारांचे आंतरिक अनुशासन करणाऱ्या धाग्याचे, त्यात सुव्यवस्थितपणा आणणाऱ्या अंत:सूत्राचे. त्या अंत:सूत्रालाच ते विचार मानतात.         

 स्वामी विवेकानंदांनी ‘राजयोग’ या ग्रंथात वितर्क म्हणजे प्रश्न असे स्पष्टीकरण दिले आहे.  सवितर्क म्हणजे प्रश्नसहित.  या समाधीच्या वेळी या स्थूल भूतांमधील सारी शक्ती आणि त्यांच्यात निहीत असलेले सत्य आपल्याला प्राप्त व्हावे म्हणून जणू काही आपण त्यांना प्रश्न विचारत असतो.  दैनंदिन जीवनात परमेश्वराच्या नवविधा भक्तिद्वारे साधलेली एकाग्रता अथवा तन्मयता योगशास्त्रातील सवितर्क समाधी होय. चित्तवृत्तीनिरोधाच्या अभ्यासाचा हा  प्रारंभ असतो.

 

२.             सविचार संप्रज्ञात समाधी –

‘सविचार’ हा संप्रज्ञात समाधीचा दुसरा प्रकार आहे.  अनेक तर्क वितर्क करून झाले म्हणजे आपण एका विचारावर स्थिर होतो व त्याप्रमाणे वागतो म्हणून त्याला 'विचार' म्हणतात. यात 'चर' म्हणजे 'वागणे' हा धातू आहे. ‘विचार’ हा वितर्कापेक्षा सूक्ष्म व स्थिर असतो. एका विचारावर आपण धारणा करून ध्यान करू लागलो व त्यातच समाधी लागली तर ती ‘सविचार समाधी’ झाली. या विचाराचे उत्तर या समाधीत आपणास मिळते. ‘सवितर्क समाधी’पेक्षा ‘सविचार समाधी’ श्रेष्ठतर आहे. सविचार समाधीत चित्ताला जे आलंबन घ्यावे लागते ते सूक्ष्म असावे लागते. कोणत्याही बाह्य वस्तूची प्रत्यक्ष अपेक्षा न करता मनात ध्येयवस्तूचा विचार येऊन या विचारावरच मन स्थिर करता येऊ लागले म्हणजे ती सविचार समाधी होय. उदाहरणार्थ उपास्य देवतेची मूर्ती पुढे असण्याची आवश्यकता संपली आणि त्या मूर्तीचा नुसता विचार मनात येताच चित्त तदाकार होऊ लागले म्हणजे साधकाचे मन ‘सवितर्का’तून ‘सविचारात’ गेले असे समजावे, हे योगशास्त्राच्या अभ्यासकांचे मत आहे.

 

३.             सानंद संप्रज्ञात समाधी –

आपले वितर्क गेले की विचार येतो. विचारही गेले की नुसता आनंद राहतो. नुसता आनंद असणारी स्थिती म्हणजे सानंद समाधी होय. सानंद संप्रज्ञात समाधीचे स्वरूप नीट लक्षात येण्यासाठी आनंद म्हणजे काय आणि तो कशामुळे होतो याचा विचार करणं आवश्यक आहे. साधारणपणाने इंद्रियांचा विषयांशी संयोग घडला, एखादी तीव्र इच्छा पूर्ण झाली, चित्तामध्ये शांती आणि समाधान नांदायला लागले म्हणजे चित्तात आनंद निर्माण होतो. अर्थातच आनंदाचे हे तिन्ही प्रकार निरनिराळे आहेत. या तीन प्रकारांमध्ये आनंदाची उत्कटता उत्तरोत्तर अधिकाधिक अनुभवली जाते. आनंदाची अभिव्यक्ती होण्यास चित्ताची सत्त्वारूढता हे प्रमुख कारण आहे. सत्त्वगुण जीवाला सुखसंग आणि ज्ञानसंग घडवत असतो. त्यातून माणूस विषयानंदाकडून आत्मानंदाकडे वळायला लागतो. चित्तात सत्त्वाचे प्राबल्य वाढल्याने तेथे आत्मानंद प्रतिबिंबित होतो. चित्ताचे सर्व चांचल्य नाहीसे होऊन आलंबनाची आवश्यकता न उरता चित्तात आनंदाच्या वृत्तीचा प्रशांत प्रवाह वाहू लागला म्हणजे ती सानंद संप्रज्ञात समाधी होय.

 

४.    सास्मिता संप्रज्ञात समाधी –

नुसता आनंद असणारी स्थिती म्हणजे ‘सानंद संप्रज्ञात समाधी’ होय. आनंद वाटतो त्या वेळी आपणापाशी द्वैतभाव असतो. तेथे ‘मी’ असतो व ‘आनंद’ असतो. ‘मला आनंद वाटतो’ हा भाव असतो. पण समाधीची याहून पुढली पायरी गाठली की आनंद नाहीसा होतो. आनंद नाहीसा होतो म्हणजे दुःख होते असे नव्हे. दुःख तर विरक्तीतच नाहीसे झालेले असते. आनंद नाहीसा होतो तिथे कुठलीच भावना शिल्लक राहत नाही. भावना शिल्लक नसली तरी भाव शिल्लक असतो. तो भाव म्हणजे मीपणाचा भाव,  अहंभाव, ‘मी आहे’ याची जाणीव. या जाणिवेलाच अस्मिता आहे असे म्हणतात. मी कुणीतरी आहे ही जाणीव या समाधीत असते, म्हणून ती सास्मिता (स + अस्मिता) समाधी होय. अस्मिता आहे म्हणजेच द्वैत आहे. द्वैत आहे म्हणूनच मी आहे. ते आहे व त्याचे मला ज्ञान होत आहे अशी घटना तेथे घडत असते. हे ज्ञान होत असते म्हणूनच ती संप्रज्ञात समाधी होय.

‘संप्रज्ञात’ याचा अर्थ संपूर्णपणे,  सर्व बाजूंनी,  प्रकर्षाने ज्ञान होणे. ज्ञान होण्याची क्रिया आहे म्हणजेच ‘ज्ञान’, ‘ज्ञेय’ व ‘ज्ञाता’ हे त्रिकुट तिथे आहे. त्यातील 'मी' हा महत्त्वाचा आहे. ‘मी आहे’ ही जाणीव मूलभूत आहे. ‘अस्मिता’ म्हणजे ‘अहंकार नसलेला अहंभाव’. ही अस्मिता असली की आनंद होतो. आनंद मिळवण्यासाठीच आपले विचार सतत कार्य करीत असतात. पण हा विचार पक्का होण्यापूर्वी आपण अनेक वितर्क करीत असतो. हे वितर्क अनेक तर्कातून आपण निवडून घेत असतो. म्हणून सामान्य माणूस तर्कामध्ये गुरफटलेला असतो. जसा जसा अभ्यास होत जाईल जाईल तसा तसा तर्कातून वितर्कात, तेथून विचारात,  मग आनंदात तो जातो. शेवटी आनंदही नाहीसा होऊन केवळ अस्मिता राहते. ही संप्रज्ञात समाधीची शेवटची अवस्था होय.

संप्रज्ञात समाधीत श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त होत असते. हे ज्ञान 'मला' प्राप्त होते;  सहाजिकच 'मी'पणा तिथे आहे. म्हणूनच ती अस्मिता असलेली अशी सास्मिता समाधी होय.  ‘राजयोग’ ग्रंथात स्वामी विवेकानंद लिहितात, “ज्ञान ही शक्ती आहे. कोणत्याही वस्तूचे ज्ञान झाले की तिचे आपल्याला नियंत्रण करता येते. त्याचप्रमाणे जेव्हा आपले मन सृष्टीतील निरनिराळ्या तत्त्वांचे ध्यान करू लागते तेव्हा त्याला त्यांचे नियंत्रण करता येते. संप्रज्ञात समाधीत प्रकृतीचे दमन करण्याचे सर्व सामर्थ्य अंगी येते.”

‘योग दिनी’ सुरू केलेले विवेचन ‘योगिनी एकादशी’ला पूर्ण होत आहे, या समाधानाच्या काठावर थांबते. पुन्हा भेटूयात पुढच्या महिन्यात १८ व्या सूत्रातील असंप्रज्ञात समाधी जाणून घेण्यासाठी.

                                               वृंदा आशय  
 

 

गुणातीत

                

                                                                           

  गुणातीत

पहाटेचे पाच वाजलेले. रस्त्यावरचे लाईट गेलेले. एक दोन घरांचे दिवे सुरू होते. रस्त्यावर पडलेल्या पावसाच्या पाण्यात त्यांचा प्रकाश चमकत होता. बाकी सारे चराचर स्थिर आणि नि:स्तब्ध ! आकाशामध्ये असलेली चांदणी सुद्धा लुकलुकत नव्हती. अंधार दाटलेला. अशावेळी श्री. रवींद्रनाथ टागोर यांची कविता आठवली.

विपत्तिमध्ये तू माझे रक्षण कर

ही माझी प्रार्थना नाही.

विपत्ती मध्ये मी भयभीत होऊ नये

इतकीच माझी इच्छा!......

सुखाच्या दिवसात नतमस्तक होऊन

मी तुझा चेहरा ओळखावा ;

दु:खाच्या रात्री सगळे जग

जेव्हा माझी फसवणूक करेल

तेव्हा तुझ्याविषयी

माझ्या मनात शंका निर्माण होऊ नये

इतकीच माझी इच्छा!

काळ्याकुट्ट अंधारातही माझा तुझ्यावरचा विश्वास यत्किंचितही कमी होऊ नये. सगळ्यांनी माझी साथ सोडली तरी तुझ्यावरची माझी श्रद्धा अढळ राहावी, परमेश्वराला केलेली ही प्रार्थना माणसाला संतुलित सामर्थ्य प्रदान करते.

कदाचित संतुलित सामर्थ्याची हीच अपेक्षा व्यक्त करते, महर्षी पतंजलींचे १६ वे योगसूत्र.

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ||१६||

(सूत्र क्र. १६, समाधिपाद, पातंजल योगदर्शन)

 योगग्रंथांच्या आधारेच आजचे हे सूत्र समजावून घेऊयात. ‘भारतीय मानसशास्त्र अथवा सार्थ आणि सविवरण पातंजल योगदर्शन’ या ग्रंथामध्ये ‘योगाचार्य कृष्णाजी केशव कोल्हटकर’ सूत्रार्थ स्पष्ट करताना लिहितात, “चित्ताहून पुरुष वेगळा आहे, असा विवेक उत्पन्न होणे ही पुरुषख्याती होय. अशा प्रकारची पुरुषख्याती झाल्यामुळे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांविषयी जे वैतृष्ण्य उत्पन्न होते ते परवैराग्य होय.”

बाराव्या सूत्रांत, अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या योगाने चित्तवृत्ती निरोध होतो असे सांगितले. तेरा आणि चौदा या दोन सूत्रात अभ्यासाचे स्वरूप सांगितले. पंधराव्या सूत्रात वशिकार-संज्ञक वैराग्याचे स्वरूप सांगितले. आता असंप्रज्ञात समाधीद्वारा पुरुषख्याती म्हणजे आत्मसाक्षात्कार झाल्यावर जे फलरूप वैराग्य उत्पन्न होते, त्याचे स्वरूप या सोळाव्या सूत्रात सांगितले आहे.

स्वामी आनंदऋषी, ‘पातंजल योगदर्शन – एक अभ्यास’ या ग्रंथात सोळाव्या सूत्राचे स्पष्टीकरण देताना लिहितात,  

“अंतिम वैराग्य म्हणजे ‘पुरुषा’च्या ज्ञानामुळे विकसणारे सत्त्व, रज, तम या त्रिगुणांबाबतचे वैराग्य, म्हणजेच गुणवैतृष्ण्य होय. सत्त्व, रज व तम हे तीनही गुण जीवात्म्याला भोगाकडे नेतात. याला भोगार्थता म्हणतात. तम-रज शांत झाले म्हणजे व सत्त्वगुण विकसित झाला, म्हणजे तो सत्त्वगुण जीवात्म्याला, साधकाला कैवल्याच्या दिशेने नेतो. याला अपवर्गार्थता म्हणतात. जीवात्म्याची किंवा चित्ताची भोगार्थता संपून अपवर्गार्थतेची सुरुवात होणे, म्हणजे चित्तवृत्तीनिरोधाची सुरुवात. ही अपवर्गार्थता जेव्हा संपुष्टात येते, तेव्हा त्या अवस्थेला असंप्रज्ञात समाधी म्हणतात. 

योगाचार्य कोल्हटकर सांगतात, योग्याचे चित्त असंप्रज्ञात समाधीत वृत्तिशून्य आणि संस्कारशेष अशा भावास प्राप्त झालेले असते. समाधीत ‘तदा द्रष्टु: स्वरूपेSवस्थानम्’ असते. यामुळे आत्मसाक्षात्कार हा येथेच होतो. तरीपण यावेळी चित्त निर्वृत्तिक असल्याने आत्मसाक्षात्काराचा वृत्ती रूपाने परामर्श या अवस्थेत शक्यच नसतो. या असंप्रज्ञात समाधीतून योग्याचे प्रारब्धवशात व्युत्थान झाले म्हणजे या अवस्थेचा वृत्तीरूप परामर्श चित्तावर आरूढ होतो. गाढ झोपेत, झोपेतील अनुभवाची वृत्तीरूपाने जाणीव नसते. परंतु उठल्यावर ‘सुखमहमस्वाप्सम’ म्हणजे, मी सुखाने झोपलो असा निद्राकालीन अनुभवाचा स्मृतिरूप परामर्श चित्तात वृत्तीरूपाने उदित होतो. असाच प्रकार असंप्रज्ञात समाधीतून योग्याचे उत्थान झाले म्हणजे घडून येतो. म्हणजे असंप्रज्ञात समाधीत जो आत्मसाक्षात्कार घडत असतो, त्याचा परामर्श व्युत्थानदशेत वृत्तिरूपाने होऊ लागतो. मी असंग आहे, सत्य-ज्ञानानंदरूप आहे इत्यादी वृत्तींनी हा परामर्श व्यक्त केला जातो.

‘पातंजल योग - विज्ञाननिष्ठ निरूपण’, या ग्रंथात डॉ.प.वि.वर्तक लिहितात,‘पुरुष’ म्हणजे परमात्मा. पुरुष या शब्दाची फोड ‘पुरे शेते इति’ - शरीरात झोपलेला तो पुरुष अशी सर्व तज्ञ करतात. पण परमात्मा शरीरात झोपत नाही. तो जागाच असतो. आपण झोपलो तरी आपलं पचन, श्वसन, रक्ताभिसरण, चालू असतं. पंचप्राणांच्या क्रिया चालू असतात. आपली वाढ होत असते. शरीरशास्त्राच्या दृष्टीने परमात्मा झोपत नाही, हे नक्की.

त्यांनी स्वत: पुरुष या शब्दाची फोड, ‘पुरं उषति इती’, अशी केलेली आहे. जो कोणी शरीराचा व्यवहार चालवतो, तो पुरुष. ‘उष्’ या धातूचा अर्थ जीवन कंठणे, जाळणे, पीडणे असा आहे. आपलं शरीर खरोखरच जळत असतं. ऑक्सिजनशी सतत संयोग सुरू असल्यामुळे शरीरात उष्णता असते. आपल्याला या शरीरातच भोग भोगावे लागतात व पीडा सहन कराव्या लागतात. या पीडा देणारा आत्मा शरीरातच वसलेला असतो. आपले सर्व जीवन व्यवहार चालवणारी, शरीरातच वसलेली शक्ती म्हणजे ‘पुरुष’ म्हणजेच आत्मा होय. योग्याला हा आत्मा समजतो. एकदा या आत्म्याचे ज्ञान झाले म्हणजे निर्गुण - निराकार अवस्था कळते. निर्गुण-निराकार अवस्थेतील गोडी कळते आणि मग साहजिकच गुणांबद्दलची ओढ किंवा आदर किंवा आवड कमी होते किंवा नाहीशी होते.

वशीकार-संज्ञक वैराग्य प्राप्त झालेल्या माणसांना व सामान्य माणसांना गुणांबद्दल आदर असतो. गुण हवेहवेसे वाटतात. चांगले गुण मिळविण्याची खटपट प्रत्येकजण करीत असतो. मी दिसायला चांगला असावा, माझी बुद्धी चांगली असावी, मन चांगलं असावं, शरीर चांगलं असावं, मला पत्नी, पुत्र, कन्या चांगल्या मिळाव्या, मित्र चांगले मिळावे, शत्रू चांगले मिळावे, ऐश्वर्य चांगले मिळावे, दृष्टांत चांगला मिळावा, साक्षात्कार चांगला व्हावा, चांगला स्वर्ग मिळावा किंवा अन्य चांगला परलोक मिळावा, अशी प्रत्येकाची तहान असते. पण ही गुणांची तृष्णा सुद्धा नाहीशी होते त्यावेळी परमवैराग्य येते.

आपल्याला हे तत्त्वज्ञान एकदम पटणार नाही कारण आपल्या कल्पना संकुचित असतात. दृष्टीही संकुचित असते. जड सृष्टीच्या, व्यवहाराच्या संकुचित भूमिकेतून सर्व चांगले गुण हवेत, असे वाटते. गुण वंदनीय, स्वीकारार्ह वाटतात. पण एकदाका आत्म्याचा साक्षात्कार झाला की विशाल दृष्टीकोन प्राप्त होतो आणि चांगले चांगले म्हणले जाणारे चांगले असतेच असे नाही व वाईट ठरलेले वाईट असतेच असे नाही, हे कळते. चांगले-वाईट हे भेद मानवी दृष्टिकोनातून झालेले आहेत. आत्म्याला चांगले-वाईट हा भेदच नाही कारण दोन्ही यातूनच उत्पन्न झाले आहे. तो निर्गुण आहे. निर्गुण ही कल्पनाच आपणाला पेलत नाही. गुण नसणे म्हणजे काय, काहीतरी गुण असणारच, असे सामान्य माणसाला वाटते पण निर्गुण ही अवस्था खरोखरच असते. त्या अवस्थेत सर्व गुण एकत्र असतात. हे मनाला पटणारे पण बुद्धीला गोंधळात टाकणारे विवेचन स्पष्ट करताना डॉ. वर्तक उदाहरण देतात, थंडी व उष्णता हे दोन भिन्न गुण आहेत असं आपण मानतो. 

पण खरी तशी स्थिती नाही. 100डिग्री सेंटीग्रेड म्हणजे परम उष्णता असे आपण मानू. उणे 100  डिग्री सेंटीग्रेड, म्हणजे कमाल थंडी असे आपण मानू. या दोन्ही स्थिती + 100 अंश सेल्सिअस आणि - 100 अंश सेल्सिअस = शून्य अंश सेल्सिअस इतके तापमान होईल. हीच शून्यावस्था, हीच निर्गुण अवस्था. याच शून्य अवस्थेच्या एका बाजूस उष्णता तर दुसर्‍या बाजूस थंडी असते. म्हणजे शून्यातूनच दोन्ही गुण निर्माण होतात. 100 फूट उंच व 100 फूट खोल हे दोन भिन्न गुण आहे, असं आपण मानतो. 

पण दोन्ही एकत्र केले तर उंचवटा नाहीसा होईल व खड्डाही नाहीसा होईल. म्हणजेच समानता येईल. या समानतेला निर्गुण शून्यावस्था म्हणतात. यातूनच एका बाजूला ढीग व दुसऱ्या बाजूला खड्डा निर्माण होतो. हीच कल्पना सूक्ष्म करून सर्व गुणदोषांना लावली म्हणजे, निर्गुणाची कल्पना येईल. शीत–उष्ण, उंच-सखल, प्रकाश-अंधार, धन-ऋण, सुष्ट-दुष्ट, सज्जन-दुर्जन इत्यादी सर्व द्वंद्व एकत्र केली म्हणजे, जे होईल ते निर्गुण होय. निर्गुणातूनच ही द्वंद्वे बाहेर पडलेली आहेत. या निर्गुण आत्म्याचा एकदा साक्षात्कार झाला की खरे ज्ञान होते. हे सत्य ज्ञान झाले की कुठल्याच गुणाबद्दल ओढ राहत नाही. मला हा गुण प्राप्त व्हावा अशी तृष्णा राहात नाही. अशा गुणाचा माणूस किंवा प्राणी मला जास्त आवडतो, अशी वृत्ती राहत नाही. सर्व गुण सारखेच असा समभाव निर्माण होतो. या स्थितीलाच गुणवैतृष्ण्य किंवा गुणांबद्दलची विरक्ती, असं म्हणलं आहे.

 दैनंदिन, व्यावहारिक जीवनात निर्माण होऊ शकणारा एक धोकाही डॉ. वर्तक स्पष्ट करतात, गुणांबद्दलची विरक्ती याचा अर्थ कुठल्याच गुणाबद्दल विशेष प्रेम राहत नाही पण याचा अर्थ सद्गुणांबद्दल द्वेष व दुर्गुणांबद्दल प्रेम, असा नव्हे. तरीही दुर्दैवाने तसा अर्थ केला जातो. ही विरक्ती आली की स्वच्छतेबद्दल विशेष आवड राहत नाही. पण मुद्दाम स्वच्छ जागा सोडून उकिरड्यात राहायचं असं नाही. खरी परम विरक्ती ज्याला प्राप्त होईल तो असेल त्या जागी आनंदात राहील. मग तो राजवाडा असो की उकिरडा असो. त्याला मिळेल ते अन्न तो आनंदाने खाईल; मग श्रीखंड असो की अंबोण असो. परम विरक्त ज्ञानी एखाद्या संतावर प्रेम करेल, तेवढेच दुष्टावरही प्रेम करेल. 

पण संतांकडे दुर्लक्ष करून दुष्टाला जवळ करणार नाही. दुष्टाकडून सुद्धा परब्रह्माचे कार्य होत असते हे त्याला कळते एवढेच. खरा परम विरक्त मनुष्य स्वर्ग लोकाचीही अभिलाषा धरत नाही. मला स्वर्ग मिळावा किंवा ब्रह्मलोक मिळावा अशी इच्छा सुद्धा त्याच्या मनात निर्माण होत नाही. ही श्रेष्ठतम विरक्ती होय. अशी विरक्ती मिळवण्याचा सतत प्रयत्न आपण केला पाहिजे. स्वामी आनंद ऋषी सांगतात-जेव्हा त्रिगुणांची भोगापवर्गार्थता संपते तेव्हा योग्याला त्रिगुणांविषयी एक अलिप्तता वाटते. अंतर्यामीच्या दृष्ट्या पुरुषाच्या अनुभूतीमुळे ही अलिप्तता किंवा गुणवैराग्य प्राप्त होते. ही असंप्रज्ञात समाधीची सुरुवातीची सबीज अवस्था असते. आता कैवल्य अवस्थेला नेणारी निर्बीज समाधी किंवा धर्ममेध समाधी फारशी दूर नसते. अंतिम निर्बीज असंप्रज्ञात समाधी-अवस्था त्रिगुणातीत असते. 

सामान्य भाषेत सांगायचं तर म्हणता येईल की या गुणांविषयीच्या विरक्तीत अवगुणांविषयीची विरक्तीही सामावलेली आहे.  त्रिगुण जातात ते त्यांच्या दोन्ही बाजूंसकट जातात. त्यामुळे खऱ्या विरक्त माणसाची नेहमी सहजावस्था असते. तो सहजतेने जगतो, यदृच्छेने प्राप्त होणाऱ्या सर्व गोष्टींचा तो स्वीकार करतो.

सूत्राच्या विवेचनाने एक समाधान मनात पसरले आणि मन आपोआप बा. भ. बोरकरांचे गीत गुणगुणू लागले –

 

झिणिझिणि वाजे बीन

सख्या रे, अनुदिन चीज नवीन .....

अलख निरंजन वाजविणारा

सहजपणांत प्रवीण !

 वृंदा आशय

 

 

 

 

कृतज्ञ आम्ही !

 

कृतज्ञ आम्ही !

....आज पुन्हा तीच वेळ ! पहाटेचे चार वाजले आहेत. सुरेख असा पाऊस पडतोय. पंचज्ञानेंद्रियांच्या संवेदना जाग्या होत आहेत. तन-मनाला पुलकित करणारी ही मला ‘कृष्णवेळ’ वाटायला लागलेली आहे. ‘जे पिंडी ते ब्रह्मांडी, जे ब्रह्मांडी ते पिंडी’ हे पुन: पुन: सांगणा-या सृष्टीतल्या आनंदाने मन मोहरून गेलं आहे.

पहाटे पहाटे
प्रभात काळी
ब्रह्मानंदी
लागते टाळी !

असा अनुभव साधकांना, चिंतकांना, कलाकारांना, अभ्यासकांना, जीवनावर भरभरुन प्रेम करणाऱ्या आणि तन्मय होणाऱ्या कोणालाही देणाऱ्या या 'कृष्णवेळे'ला सादर प्रणाम! या कृष्णवेळी डॉ. राधाकृष्णन् यांना मनःपूर्वक अभिवादन!
           आज ०५ सप्टेंबर शिक्षक दिन. क्षणाक्षणाला शिकवणाऱ्या आणि आपल्याला घडवत राहणाऱ्या जीवनाला साष्टांग दंडवत. संपूर्ण जीवन योग आहे  हे सांगणार्‍या योगशास्त्राला मनोभावे वंदन ! वळूयात महर्षी पतंजलींच्या बाराव्या सूत्राकडे.

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोध: ||१२||

(पातंजल योगदर्शन, समाधिपाद, सूत्र क्र. १२)

याआधीच्या सूत्रांमधून क्लेशकारक आणि क्लेशरहित वृत्तींची ओळख झाली. क्लेशकारक वृत्तींचा निरोध केला पाहिजे हे देखील महर्षींनी स्पष्टपणे सांगितले. या वृत्तींचा निरोध करण्याचे दोन मार्ग म्हणजे ‘अभ्यास’ आणि ‘वैराग्य’ होय.

 

अभ्यास म्हणजेच पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करणे, सराव करणे होय. कोणत्याही गोष्टीसाठी पुन्हा पुन्हा केलेले प्रयत्न म्हणजे अभ्यास. हे प्रयत्न जेव्हा परिस्थितीचे निरीक्षण, परीक्षण, चिंतन, अनुभव अशा टप्प्याने जातात तेव्हा ते प्रयत्न, तो अभ्यास अधिक जाणीवपूर्वक आणि फलदायी ठरतो. मनामध्ये निर्माण होणा-या क्लेशकारक वृत्तींचे आपण निरीक्षण केले, त्या का व कशा निर्माण होतात, त्यांची गती, त्यांची तीव्रता किती काळ टिकते? त्यांचा निरोध कशाने होऊ शकतो या सर्वांचा साकल्याने विचार केला की त्यातूनच निरोधाचा मार्ग सापडतो.

बुद्धीच्या उत्सवात मग्न असतानाच आज बलाचाही उत्सव आला. ‘बैल माझ्या शिवाराचं हिरवं प्रतीक’ असा पशुसृष्टीशीही कृतज्ञतेचा स्नेहबंध बांधणारी आमची संस्कृती. गाव सुटले म्हणून ‘पोळा’ साजरा करायचा थोडीच सोडायचा असतो! पोळ्याचा कालानुरूप अर्थ जाणून घेता आला पाहिजे. पोळा म्हणजे आमच्या आयुष्यातला, ‘नवसृजन घडवणा-या श्रमसंस्कारांचा उत्सव आहे.’ अभ्यास म्हणजे पुस्तकी किडा असं चुकीचं समीकरण बांधू पाहणा-या पीढीला बैलाच्या गळ्यातल्या घंटानादानी जागे करण्याची आवश्यकता आहे. ‘प्रामाणिक परिश्रमाशिवाय यशाची पायरी चढताच येत नसते’, हे आमचा कष्टकरी शतकानुशतके सांगत आलेला आहे. या परिश्रमांशी तडजोड नाही केली, यशाचा शोर्टकट नाही शोधला तरच ‘जगाचा अन्नदाता’ होण्याचे सामर्थ्य येते. आम्ही मागते नाही, देते आहोत ! स्व-स्वरूपाचे भान बाळगा. गलितगात्र शरीराने बुद्धीचे कोणतेही पेटेंट घेता येत नाही. बलदंड शरीरातच, पोलादी मन घडत असते. जे मातीशी नाते सांगत मातेपुढे, मातृभूमीपुढे नतमस्तक होऊन जगाच्या कल्याणासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करत, सृष्टीला आशीर्वाद मागत असते. अभ्यास यापेक्षा निराळा काय असतो? व्यष्टी – समष्टी – सृष्टी हे जीवनसूत्र देणा-या भारतीय संस्कृतीचे आम्ही कृतज्ञ आहोत !              

 या अभ्यासाला वैराग्याची जोड मिळाली तर चित्तवृतींचा निरोध सहजतेने होऊ शकतो. वैराग्य म्हणजे आसक्ती नाहीशी होणे. आसक्ती नाहीशी झाली तरच विषयांच्या पाठोपाठ धावणारे मन थांबून एकाग्र होऊ शकते. या मनावर न धावण्याची नुसतीच सक्ती केली तर ते अधिक जोरात धावायला लागते. म्हणून वरवरची मलमपट्टी न करता, मनाच्या सखोलतेमध्ये आत उतरून, त्याच्या व्यापकतेला एक नियोजनबद्ध दिशा देता येणे आवश्यक असते. शुद्ध, सात्विक, विवेकी मन लवकर ताब्यात येते. जो निर्माता असतो तोच नि:संग राहू शकतो. उगा नाही आमुची ज्ञानेश्वर माऊली सांगत, ‘सगुण निर्गुण एकु गोविंदु रे !’   

पण मग हे ‘अभ्यास’ आणि ‘वैराग्य’ हे दोन मार्ग सर्वसामान्यांना वापरता येतात की नाही? निश्चितच येतात. एरवी ‘अभ्यास’ हा शब्द आपण केवळ औपचारिक शिक्षणकाळासाठी वापरत असलो तरी लक्षात येते की आमचे दैनंदिन जीवन हेच अभ्यासमय आहे. अभ्यासात अपेक्षित आहे, ‘पुन्हा पुन्हा करत राहणे’. दैनंदिन जीवनात आम्ही दुसरे काय करतो? पण हे जीवन ख-या अर्थाने अभ्यासमय होण्यासाठी आवश्यकता असते सजगतेची ! ही सजगता बाळगली नाही की आयुष्य म्हणजे ‘पाट्या टाकणे’ होतं. मग आम्ही किती का मोठ्या पदावर काम करत असेना ! मात्र ही सजगता बाळगली की आमचे झाडणे सुद्धा साधना व्हायला लागते. उगा नव्हतं घडलं हो, ‘झाडलोट करी जनी, केर भरी चक्रपाणी!’ प्रामाणिकतेनं चालत राहा, तो धावत येतो. मात्र तो धावत आला म्हणून अहंकार बाळगायचा नाही, आणि त्याचा प्रत्यय नाही आला तरी इतके कष्ट उपसले, दु:ख भोगले तरी त्याला दया आली नाही, म्हणून रडतखडत तक्रार करायची नाही, याला म्हणतात वैराग्य ! कधी यायचे, कुठे यायचे, कसे यायचे ‘त्याला’ माहिती आहे, यावरची ठाम श्रद्धाच घडवत असते ‘वैराग्य’! God knows better than you, what is the best for you ! ते स्वीकारण्याची आपली तयारी असावी लागते, याला म्हणतात ‘वैराग्य’ ! षडरीपुंच्या आहारी न जाता शांत चित्ताने वाटचाल करत राहायची, हेच तर असते वैराग्य. त्यासाठी संसार सोडून हिमालयावर जाण्याची आवश्यकता नाही, आणि वयाने वार्धक्याकडे झुकण्याची वाट पाहण्याचीही आवश्यकता नाही. मानसिक वयाला प्रगल्भतेकडे मात्र नक्कीच झुकावे लागते. कारण, ‘असेल हरि ; तर देईल खाटल्यावरी’ ही देवाची परीक्षा पाहून नाही चालत. ‘निष्काम कर्मयोग’ साधावा लागतो. मग देवच भक्ताचा ऋणी होतो ! आमच्या संस्कृतीतील भक्तांची, संतांची, गुरु-शिष्यांची उदाहरणे दुसरं काय सांगतात? ‘चणे खावे लोखंडाचे मग ब्रह्मपदी नाचे’, या अनुभवाची सत्यता स्थल-कालातीत आहे, हे सांगणारी मूर्तिमंत उदाहरणे आहेत ती !  

अभ्यास आणि वैराग्य अशी काही निर्भयता विकसित करते, असा काही भाव घडवते की हा भवसागर केवळ आपण स्वत: नाही, अनेकांना घेऊन सहज पार करतो ! आजही भरपूर कमावून, आयुष्यावर तुळशीपत्र ठेवून, समर्पित भावनेने जगणा-या अशा तमाम विरागी जनांना साष्टांग दंडवत ! जनहो, आपले कर्तव्य आणि आपले कर्तृत्व सांगत राहील, ‘ संपूर्ण जीवन योग आहे.’

वृंदा आशय